GỠ "NÚT THẮT" CANH TÁC: ĐƯA LỢI NHUẬN TÍN CHỈ CARBON RỪNG VỀ TAY NGƯỜI TRỒNG RỪNG

Hơn 1,1 triệu hộ gia đình tại Việt Nam đang quản lý và chăm sóc trên 1,4 triệu hecta rừng trồng. Đây được xem là nguồn tài nguyên vô hình vô cùng to lớn, hứa hẹn tạo nguồn cung hàng hóa tín chỉ carbon dồi dào cho thị trường giao dịch trong nước và quốc tế. Tuy nhiên, để biến tiềm năng sinh thái này thành thu nhập ổn định và cải thiện sinh kế cho bà con, ngành lâm nghiệp đang phải đối mặt với bài toán gỡ bỏ hàng loạt điểm nghẽn về canh tác manh mún, thiếu dữ liệu nền và rào cản tài chính.

1. Có rừng chưa chắc đã có tín chỉ carbon thương mại

Trao đổi tại tọa đàm "Tín chỉ các-bon rừng: Từ tiềm năng đến hiện thực", Tiến sĩ Tô Xuân Phúc — Giám đốc điều hành Chương trình Chính sách thương mại lâm sản thuộc Tổ chức Forest Trends — nhấn mạnh rằng tín chỉ carbon rừng không tự nhiên sinh ra dựa trên diện tích đất rừng sẵn có. Sự hình thành tín chỉ đòi hỏi các biện pháp can thiệp kỹ thuật cụ thể nhằm gia tăng khả năng hấp thụ hoặc cắt giảm lượng phát thải khí nhà kính so với thực trạng canh tác ban đầu.

Tiến sĩ Tô Xuân Phúc cho biết, một chủ rừng có sở hữu hàng chục hecta rừng cũng không đồng nghĩa với việc họ có bấy nhiêu tín chỉ carbon để đưa ra thị trường kinh doanh. Chỉ khi những can thiệp kỹ thuật đem lại kết quả đo lường thực tế thì mới tạo ra hàng hóa tín chỉ thương mại.

Đối với nhóm chủ rừng là hộ gia đình và cộng đồng dân cư, điều kiện tiên quyết để xác định tiềm năng là phải lập được đường phát thải cơ sở (baseline). Đường phát thải cơ sở này phản ánh thực tế hoạt động trên đất rừng và làm căn cứ thiết kế các giải pháp can thiệp kỹ thuật. Để xây dựng được dữ liệu nền này, các bên liên quan bắt buộc phải nắm rõ bốn yếu tố: vị trí địa lý chính xác của lô rừng, chủ sở hữu quản lý hợp pháp, chất lượng sinh trưởng trữ lượng sinh khối hiện tại và hiện trạng canh tác lâm nghiệp thực tế.

2. Ba rào cản lớn khiến nông hộ khó tiếp cận thị trường carbon

Thực trạng sản xuất lâm nghiệp tiểu điền ở Việt Nam hiện nay đang bộc lộ nhiều điểm nghẽn đi ngược lại các tiêu chuẩn quốc tế về tạo tín chỉ carbon.

Rào cản đầu tiên đến từ tập quán canh tác ngắn hạn và thói quen gây phát thải. Theo Tiến sĩ Vũ Tấn Phương — Giám đốc Văn phòng Chứng chỉ Quản lý rừng bền vững, phần lớn người dân vẫn duy trì thói quen khai thác sớm khi cây mới đạt 4 đến 5 năm tuổi để bán nguyên liệu dăm gỗ hoặc viên nén. Sau khi thu hoạch, bà con có thói quen đốt thực bì để dọn đất, hành vi này vô tình làm phát thải ngược một lượng lớn khí nhà kính vào khí quyển. Bên cạnh đó, việc lạm dụng phân bón hóa học trong chăm sóc cây trồng cũng trở thành một nguồn phát thải bổ sung khác. Nếu người dân vẫn giữ cách thức quản trị cũ mà không làm tăng năng suất và lượng hấp thụ carbon thì trên thực tế sẽ không có tín chỉ nào được tạo ra.

Rào cản thứ hai là quy mô diện tích manh mún và sự thiếu hụt tư cách pháp nhân. Mỗi hộ gia đình thông thường chỉ sở hữu từ 3 đến 5 hecta rừng. Trong khi đó, theo quy định tại Nghị định số 180/2026/NĐ-CP của Chính phủ, hồ sơ đăng ký dự án tín chỉ carbon bắt buộc phải do một tổ chức hoặc pháp nhân đại diện đứng tên chứ không thể là từng cá nhân đơn lẻ. Một nông hộ với vài hecta không thể tự đứng ra xây dựng và đăng ký dự án độc lập do chi phí đo đạc, thẩm định ban đầu quá lớn.

Rào cản thứ ba nằm ở sự thiếu hụt dữ liệu nền và áp lực tài chính ngắn hạn. Ở cấp độ quốc gia, cơ quan quản lý có thể nắm được tổng diện tích rừng trồng, nhưng các thông tin chi tiết ở cấp nông hộ như vị trí chính xác, tuổi cây, chất lượng sinh trưởng và thời điểm dự kiến khai thác thì cơ sở dữ liệu hiện nay vẫn chưa cập nhật đầy đủ. Bên cạnh đó, giải pháp mấu chốt để tạo tín chỉ carbon là phải kéo dài chu kỳ nuôi rừng từ 4 đến 5 năm lên 7 đến 8 năm để phát triển thành rừng gỗ lớn. Để giữ rừng thêm vài năm, người dân cần nguồn thu nhập trang trải cuộc sống hàng ngày. Tuy nhiên, người trồng rừng hiện khó tiếp cận các kênh tín dụng ưu đãi, trong khi lãi suất vay thương mại phục vụ lâm nghiệp còn cao (dao động từ 9 đến 10% mỗi năm), khiến bà con rất khó kéo dài chu kỳ kinh doanh.

3. Trợ lực từ liên kết hợp tác xã và chính sách dẫn dắt

Để tổ chức lại sản xuất và biến tiềm năng carbon thành nguồn thu bền vững cho nông dân, các chuyên gia đã đề xuất chuỗi giải pháp đồng bộ từ liên kết tổ chức đến hỗ trợ chính sách.

Thứ nhất, cần tổ chức lại sản xuất thông qua mô hình liên kết hợp tác xã hoặc các hội nghề nghiệp có tư cách pháp nhân theo Luật Hợp tác xã. Khi có đại diện pháp nhân, tổ chức này sẽ đứng tên xây dựng hồ sơ dự án carbon, đại diện cho người dân ký kết các hợp đồng kinh tế và đàm phán thương mại trên thị trường tiêu thụ.

Thứ hai, người dân cần được hướng dẫn thay đổi quy trình lâm sinh một cách khoa học. Các biện pháp bao gồm việc sử dụng giống cây chất lượng cao, thực hiện tỉa thưa định kỳ, chuyển hóa từ rừng gỗ nhỏ sang rừng gỗ lớn, tuyệt đối dừng việc đốt thực bì sau khai thác và tiết giảm tối đa phân bón hóa học. Những can thiệp này vừa giúp kéo dài chu kỳ hấp thụ carbon, vừa nâng cao giá trị thương phẩm của gỗ.

Thứ ba, Nhà nước cần phát huy vai trò dẫn dắt bằng cách chia sẻ cơ sở dữ liệu điều tra kiểm kê rừng định kỳ của các cơ quan chuyên ngành cho người dân và hợp tác xã, tránh để bà con phải tốn kém chi phí khảo sát lại từ đầu. Đồng thời, các cơ quan chức năng cần sớm ban hành gói tín dụng ưu đãi với lãi suất phù hợp cho ngành lâm nghiệp, tạo điểm tựa tài chính vững chắc cho người dân trong giai đoạn kéo dài chu kỳ nuôi rừng gỗ lớn.

Khi các giải pháp được triển khai đồng bộ, rừng không chỉ mang lại nguồn thu nhập bền vững giúp người dân yên tâm gắn bó với nghề rừng, mà còn tạo ra nguồn tín chỉ carbon dài hạn giúp Nhà nước thực hiện thành công các mục tiêu giảm phát thải quốc gia.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Chính phủ nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam (2026), Nghị định số 180/2026/NĐ-CP quy định về cơ chế quản lý và đăng ký dự án tín chỉ carbon, Hà Nội.

2. Tô Xuân Phúc (2026), Trình bày tại Tọa đàm "Tín chỉ các-bon rừng: Từ tiềm năng đến hiện thực", Chương trình Chính sách thương mại lâm sản, Tổ chức Forest Trends.

3. Vũ Tấn Phương (2026), Phân tích rào cản kỹ thuật và giải pháp phát triển chuỗi giá trị lâm nghiệp bền vững, Văn phòng Chứng chỉ Quản lý rừng bền vững (VFCO).

4. Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn (2024), Đề án phát triển giá trị đa dụng của hệ sinh thái rừng đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050, Hà Nội.

5. Forest Trends (2025), Báo cáo phân tích thị trường carbon rừng và cơ hội tích hợp cho tiểu điền tại Việt Nam, Nhà xuất bản Nông nghiệp, Hà Nội.